Jak nie wpaść w pułapkę wypalenia zawodowego? Dlaczego praca, którą dotąd uwielbiałeś, przestaje ci sprawiać przyjemność? Czemu koledzy z pracy nagle zaczęli cię irytować? Dlaczego nawet po weekendzie czujesz się zmęczony i nie masz ochoty do pracy? Może cierpisz na wypalenie zawodowe. Po czym je poznać i jak się uchronić?

Czym jest wypalenie zawodowe?

Początkowo terminu wypalenie (burn out) używano do opisu efektów chronicznego nadużywania narkotyków. W kontekście pracy zawodowej po raz pierwszy termin ten pojawił się w opowiadaniu Greena „A Burn out Case” o zmęczonym pracą architekcie, który rzuca swoje dotychczasowe życie i zamieszkuje w afrykańskiej dżungli.

Wypalenie zawodowe najczęściej opisuje się jako stan wyczerpania cielesnego, duchowego lub uczuciowego. Christina Maslach – współautorka najpopularniejszego kwestionariusza badania wypalenia MBI (Maslach Burnout Inventory) – określa wypalenie zawodowe jako: „psychologiczny zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz obniżonego poczucia dokonań osobistych, który może wystąpić u osób pracujących z innymi ludźmi”.

Faktycznie początkowo uważano, że wypalenie zawodowe pojawia się u ludzi zajmujących się pomocą innym (psychoterapeutów, lekarzy, pracowników socjalnych, księży). Okazało się jednak, że ofiarą wypalenia może być każdy: dyrektor i sprzedawca pizzy, wykładowca i robotnik. Żadna profesja nie jest z definicji wolna od tego problemu.

Jakie są jego symptomy?

Wypaleniu zawodowemu może towarzyszyć wiele różnych objawów i u każdej osoby przebiega ono nieco inaczej. Najczęściej zaczyna się od tego, że praca, która dotąd dawała komuś satysfakcję i energię, zaczyna być przez niego postrzega jako męcząca, nieciekawa, wymagająca coraz większego wysiłku fizycznego, psychicznego i emocjonalnego. Człowiek czuje się zniechęcony i chronicznie przeciążony, nie widzi sensu swojej pracy. Nie potrafi cieszyć się swoimi osiągnięciami, jest pesymistycznie nastawiony, nie chce się angażować. Bywa, że traci wiarę we własne siły, boi się nowych wyzwań.

Zmienia się także jego stosunek do współpracowników, szefa, klientów. Inni zaczynają go drażnić. Traci cierpliwość, staje się spięty, nerwowy, unika ludzi. Jeśli jego praca polega głównie na kontaktach z ludźmi (np. pacjentami, klientami, uczniami), zaczyna ich traktować przedmiotowo (depersonalizacja), ironicznie, bezdusznie lub bardzo formalnie.

Częstym symptomem jest niemożność „wyluzowania” i oderwania się od pracy. Nawet weekend czy urlop nie przywracają sił do pracy. Wypalenie negatywnie wpływa także na relacje z bliskimi. Taka osoba również w domu jest drażliwa, ciągle zmęczona. Narzeka, skarży się na zdrowie, szefa, firmę.

Kolejną sferą, w której można dostrzec pojawiające się wypalenie zawodowe, jest zdrowie. Wypaleniu zwykle towarzyszy poczucie chronicznego zmęczenia oraz choroby psychosomatyczne (bóle głowy, kręgosłupa, mięśni, problemy gastryczne i ze snem). Obniża się ogólna odporność organizmu, więc dochodzi do częstszych przeziębień. Może nasilić się alergia i inne choroby, a nawet dojść do depresji.

Ciężko precyzyjnie określić, kiedy ktoś zaczyna się wypalać. Dlatego zwykle dochodzi do sytuacji, gdy wypalenie jest już zaawansowane i trudniej z niego wyjść.

U jakich osób najczęściej występuje wypalenie zawodowe?

Wypalenie zawodowe może się pojawić u każdej osoby, niezależnie od wykonywanego zawodu. Faktycznie jednak pewnego typu prace zwiększają ryzyko. Są to profesje bardzo obciążające emocjonalnie, związane z pomaganiem ludziom, dużą odpowiedzialnością, chronicznym stresem.

Jednak wypalenie zawodowe najszybciej pojawi się wtedy, gdy wykonujemy pracę, która od początku nie była naszą pasją. Dlatego ogromnym błędem jest wybieranie zawodu pod presją bliskich (np. „wszyscy w rodzinie studiowali prawo”, „mama zawsze marzyła, aby jej córka została lekarzem”), znajomych czy wysokich zarobków („zostań dentystą – będziesz dobrze zarabiał”). Jeśli ta zalecana praca dodatkowo wymaga trudnych kontaktów z ludźmi, jest jeszcze gorzej.

Oczywiście może wypalić także praca, którą się początkowo uwielbiało. Są pewne postawy wobec życia i pracy oraz cechy charakteru, które to prawdopodobieństwo zwiększają. Przede wszystkich szybciej wypalają się osoby mające zbyt idealistyczne nastawienie do życia, zbyt wysoką ambicję oraz oczekiwania wobec siebie i innych. Także nadmierna samokrytyka i niskie poczucie własnej wartości w połączeniu z dążeniem do perfekcji sprzyja wypaleniu.

Wypalenie częściej się też pojawia u osób nieasertywnych, nie umiejących odmawiać ani bronić własnych granic. Ludzie, którzy uważają, że ich potrzeby są mniej ważne i że powinni przede wszystkim pomagać innym, będą się poświęcać, przyjmować na siebie więcej zadań i odpowiedzialności, a w rezultacie stracą wewnętrzną równowagę, będą coraz bardziej zmęczeni i sfrustrowani.

Wypalenie szybciej dotknie osoby, które nie umieją zachować równowagi między życiem prywatnym a zawodowym oraz takie, które nie potrafią się oderwać od pracy, zrelaksować, dać sobie czasu na odpoczynek.

Anna Daria Nowicka – socjolog

CZYTAJ DALEJ!
CZĘŚĆ PIERWSZA I DRUGA.